UN ESBOZO DA SUA OBRA

Nacida na Coruña en 1957, dentro do ámbito da poesía ten publicados os libros Música Reservada (1991), Ruído (1995), Rota ao interior do ollo (1995) ademais de textos e colaboracións en diferentes meios, antoloxías, publicacións periódicas, revistas na web etc. Participa regularmente en recitais e actos de espallamento da poesía galega tanto na Galiza como no exterior.
A súa actividade literaria esténdese sen embargo a outros ámbitos criativos dos que podemos destacar o da narrativa, con libros como Silencio, ensaiamos (1992), as novelas Teoría de xogos (1997) e As chaves do tempo (2001) e tamén do teatro, xénero para o que escrebeu os textos Concerto para un home só (1989), O representante (1990), O paseo das Esfinxes (1991) e As certezas de Ofelia (1999). Licenciada nas Filoloxías Galego-portuguesa e Hispánica, tamén se ten revelado como asidua analista e intérprete da literatura nos libros ensaísticos O don Hamlet de Cunqueiro: unha ecuación teatral (1992) e o recentemente publicado O outro lado da música, a poesía (1999), no que traza unha orixinal visión da poesía galega desde o ponto de vista da relación ancestral desta arte coa música. Titulada en violino, ten escrito asimesmo artigos e ensaios sobre estética e comunicación musical en xornais, revistas etc.
Como intelectual preocupada polo devir da literatura en xeral e da cultura galega en particular, participa nas actividades da Asociación de Escritores en Lingua Galega en calidade de directiva, coordena a "Área de Revisión histórica e análise crítica da cultura" no Foro da Cultura Galega, para alén de impartir seminarios, conferencias e publicar numerosos artigos en revistas periódicas tanto de ámbito galego, como foráneo entre as que cabe citar, Man comun, Grial, A Festa da palabra silenciada, A Trabe de Ouro, Mondo Lusofono, Agalia, Tempos Novos, Página abierta etc.. Igualmente é frecuente a súa participación en actos, recitais poéticos, mesas redondas, debates e pronunciamentos públicos en favor da defensa e consolidación da lingua e a cultura galega como expresión xenuína de Galiza.

ANTEPROXECTO DUN MANIFESTO POLÍTICO-LITERARIO

Por LUISA VILLALTA

Galiza é un libro que non acaba nunca. Érao até hoxe mesmo, até esta noite, víspera do Santiago que segue a ser o Prisciliano da Patria galega, o patrón dos heterodoxos. O noso patrón. Porque quen sabe se continuaremos a crer e querer seguir lendo neste libro inmenso mañá de mañá , cando despertemos no mesmo país de sempre, tan rebelde consigo mesmo por non telo sido nunca a tempo con quen debía?

Leamos: no índice aprécianse treitos prohibidos, outros en letra pequena, os de letra cursiva están pasados de moda, quizá máis que os manunscritos ilexíbeis da man medieval, tamén hai páxinas en branco, moitas, e algunhas outras tan esvaídas como a escuridade dos séculos . Á parte descoñecida, escrita ou sen escreber, f általle a acción decisiva dun oportuno capítulo. A verdade, ser é Galiza un libro inédito.

Mais até os libros sagrados, canto máis este tan profano, proxectan sempre un ser humano para os ler. Empecemos, pois, por falar da leitura.

A leitura reférese á letra escrita, é certo, pero non parte nen sequer do primeiro risco trazado sobre unha pedra de Campo Lameiro ou Mogor. Moito antes e con independencia de que alguén deixase, a mantenta e para a eternidade, a pegada dunha mensaxe onde quer que fose, na pedra labrada, no pano broslado para o rosto dun morto ou nunha chat de Internet, a terra, esta terra que non ten vontade senón unicamente a forza da vida, reúne os elementos que definen un texto: un conxunto preciso e diferenciado de sinais. Fóra xa dos repetidos e quizá nunca suficientemente louvados sinais da paisaxe galega, manipulada ou abandonada, indómita ou dócil, permitida ou prohibida segundo as normativas externas para a explotación agrícola, sinais son tamén as persoas, as súas accións, as súas redes de encontros e desencontros, a vida propagada no tempo e contra o tempo, a pugna polo territorio, desde o ponto mínimo que unicamente poden ocupar uns pés humanos no chan até o lugar sen soporte material posíbel que representa a posesión, o poder, a importancia recambiábel e transferíbel duns individuos para outros.

Quen ha de ler este texto? Do saco común das certezas cuestionábeis extraiamos unha máxima: na poesía fala o autor para sí mesmo, mentres que na prosa fala para o mundo. Non costa traballo aceptar tal aseveración, aínda que só sexa por xogarmos con ela e reflexionar sobre a natureza deste libro no que queremos viver.

Para escarnio das palabras ignorantemente aleivosas de Lope, "tierra nunca fértil en poetas", é obvio que Galiza comeza pola poesía e isto, con ser xa moito, non abonda e até pode ser preocupante. Porque, se comeza pola poesía, o temor que tememos hoxe en día, agora mesmo, é de que tamén termine por ela. Entre os primeiros escritos na lingua que consolida a Galiza desde o século XII até hoxe, o texto dun poeta, Soares de Paiva, mostra que tanta fertilidade como ten fai que a poesía lle naza o primeiro, no berce mesmo. Tras el viñeron trovadores e xograis, como se sabe, e até reis que reinaron como quen trenza leixapréns. A fertilidade subsiste inclusive na baixa, cando ninguén xa era quen de poñer por escrito a experiencia da vida e do traballo das xentes galegas, os seus soñares e diceres, as súas disputas e crimes, os seus triunfos e as súas derrotas. Que fica pois da cultura da Idade Moderna, na que Europa inventaba a imprensa, desobedecía a señores, reis e papas, acuñaba e definía o novo verbo "libertar"? Poesía. Só fican uns retallos do que foi ou pudo ser a poesía, un soneto aquí, unhas décimas alá e o cantar máis lamentoso que épico da traizón e morte ao Mariscal Pardo de Cela.

O resto, un falar ruminado polos dentes da morte, xeración tras xeración, olvido tras olvido. O resto, un silencio. E non dicemos todo isto por facer historia, senón por concluir que debe ser verdade a premisa da que partíamos, que como á poesía o proprio autor lle abonda, desde que a Galiza non ten independencia nen creto no mundo, non lle queda máis cousa que escreber que para si mesma, para lamentarse, para gozarse, para vestirse á moda das metrópoles, para formular o que lle fica dentro, para indagar nos seus complexos subalternos, para esquecer ou endeusar o pasado, para, en definitiva, dar conta de todo o que ve sen ser vista.

Galiza escrebe o que ve sen ser vista, o que coñece sen ser coñecida, o que comprende sen ser comprendida. Por quen? Para quen escrebe o autor cando non lle abonda ou lle sobra escreber para si mesmo? Onde está e quen é ese outro diferente a quen lle oferece a súa propria vida e a súa propria experiencia?

Acordamos admitir que a prosa traza un camiño ancho e directo cara ao mundo, cara á zona próxima ou afastada onde os outros están, sometendo ao tempo o seu existir. O tempo da poesía é, aínda que particular, abstracto, un conceito traído á man pola significación pontual dun adxectivo, dunha imaxe, dun tema inclusive como pode ser o descunchado edificio da infancia ou un esmorecer azul e sen presas. Trátase dun tempo íntimo do que ninguén pide contas. O tempo dos outros, en cambio, esixe implacabelmente acompasamento e verosimilitude. Con respecto ao mundo, son as novelas as que retratan o tempo. Os ensaios explícano. O teatro e os filmes déixano ver. Pero, apesar das novelas (algunhas), ensaios (menos), teatro e filmes (case inexistentes), Galiza non ten tempo proprio, ou se acaso, o seu tempo é un curso discontinuo que se avulta no pasado e no futuro, mais que se acaña perigosamente no presente. Nestas condicións Galiza está impedida de narrarse a si mesma aos outros, eses outros que son todos os demais seres da terra e, para empezar, moitos de noso, habitantes nunha cidade artificial construída por cima e a expensas dun país que aínda latexa.

Entendámolo ben. Como reflexo do tempo, toda acción narrativa implica un cambio, pero non un recambio. A transformación por si só xustifica que algo sexa digno de ser contado. As personaxes viven e as situacións interesan na medida en que testifican un cambio, unha mudanza na súa natureza, porque unicamente dese modo as personaxes, tanto a nivel individual como en conxunto, se fan donas do tempo, e elas fánnolo ser a nós, quen queira que sexamos ou sexan os outros que vivencian o acontecido através da leitura. Por iso a razón de ser dos seres humanos, mesmo na épica dos seu infortunios, mídese por esa única verificación da existencia: a variación.

Pero o cambio non é un recambio, unha brecha na continuidade da obra que obriga a andar a saltos e sobresaltos na leitura, a reacomodar o código que nos permete sentir que o que estamos lendo ten sentido.

Cando isto sucede nas obras antigas, axiña se deixa ver que nese salto existe unha interpolación, un empalme de varios textos afastados no tempo, a presencia de varias mans que se axudan mutuamente a apontoar os estragos do tempo. Nas obras contemporáneas, en cambio, fillas do mesmo pulso criador, semellante interrupción da ilazón da mensaxe é simple síntoma de ineptitude ou de abandono.

No libro da Galiza moitos dos cambios fixéronse borrando e substituíndo. Non sería o peor de todos aquel que conservando a forma dos menhires dou en convertelos en cruceiros ou o que, canalizando a derrota e retorno de Tréveris, reconstruiu un camiño de comunicación e intercambio cos nosos iguais da Europa. Non, o proceso de substitución, iniciado, é verdade, xa cos primeiros síntomas de debilidade do Antigo Reino da Galiza, acelérase agora, no presente, motivado sen dúvida por un novo modo de acción no que os protagonistas, o pobo que vive, traballa e desexa, como nas novelas de xénero para venda rápida e consumo inmediato, non importan como exponentes do ser humano, senón como simples executores dunha acción que se xustifica a si mesma. Productivismo chámase a isto e non é unha novidade sinalalo aquí e agora. Como tampouco é novidade que se impoña velar, máis unha vez na historia, pola reclamación e salvaguarda do estatus do ser humano, a súa dignidade, supervivencia e realización, calquer que sexa a proporción participativa na acción, desde a "arraia miuda" que descrebeu Fernao Lopes até o Rei Edipo de Sófocles, desde as poboacións indíxenas como a de Chiapas até o investigador heroico que loita contra a sida ou o cancro ou o non menos heroico enfermo que o padece.

Neste desprecio do ser humano é onde Galiza sucumbe, recambiada ou substituída por unha plataforma neutra que só pode ser habitada por autómatas do consumo e o servicio. Non cambiou a pesca, como tiña que cambiar, simplemente se reduciu. Non cambiou o agro, simplemente se substituiu por pequenos satélites de cidades-satélite das, á súa vez, risibelmente grandes cidades, satélites agora dos nada concretos grandes monopolios transnacionais: unha plataforma modular construída non en ou con, senón sobre e a pesar dun país e unha terra vella, paciente e gastada como unha vaca sen leite.

Pero a terra segue debaixo. Cando no Antigo Exipto os papiros escaseaban, os escribas borraban e reutilizaban rolos enteiros para rescreber por cima novas obras, novas ideas relativas aos novos tempos. Como desas obras e desas ideas xa ficou bastante co transmitido por estes e outros documentos coetáneos, se algún valor teñen os primeiros é porque no rigoroso tratamento de borrado foi imposíbel evitar a pegada incrustada do texto anterior. Tales papiros borrados e rescritos denomínanse palimpsestos e son os únicos que permeten recuperar o interese por algo que no seu momento se desprezou. Non ben borrada, imposíbel de aniquilar, a escrita permanece através da nova caligrafía, dos novos significados. Non cabe dúvida: Galiza é un palimpsesto.

Mais o que interesa aquí non é tanto o mito da orixe nen a celebración dun pasado que nunca foi mellor nen tivo por que telo sido. Quen sabe se entre as múltiplas interpretacións posíbeis para o xeroglífico do futuro non figura a dunha dinámica e harmónica comunicación entre o autor e os outros, unha posibilidade de vermos e sermos vistos, un camiño ao existir libremente?

Agora ben, na perspectiva dun mundo global que, despois de saquear a riqueza natural do planeta e beneficiarse do traballo dos pobos, se propón agora substituir eses mesmos pobos por módulos produtivos asépticamente integrados no marco uniforme dun paraíso mecanicamente feliz, ante este paraíso artificial ofertado polos evanxellos do capital através dos seus evanescentes meios de comunicación de masas, a simple noción de individuo, de ser humano naturalmente libre e con dereito a realizar a súa existencia con referencia a si mesmo, é pura e simple heterodoxia. Herexía podería chamarse tamén, máis só desde o ponto de vista da defensa dun sistema centrípeto e produtivista que se defende da heterodoxia (da diferencia, no seu máis puro sentido etimolóxico) por temor covarde e desconfianza de si mesmo e das súas verdades absolutas. Porque ten razón para desconfiar, ten razón para temer, xa que non ten poder senón tan só a forza material proporcionada polos estados na súa configuración actual, pero efémera ou destruíbel como calquer outra cousa de fabricación estritamente humana.

Na heterodoxia, na interpretación do mundo de xeito diferente, na pluralidade, na variedade a todos os níveis da existencia sobre a terra, no acomodo ás circunstancias particulares, reside a única perspectiva de supervivencia natural e humana. Por esa mesma razón só pode ser heterodoxo o libro da Galiza, o que continuamos a escreber desde o mesmo momento no que Prisciliano regresou de Tréveris.

A Coruña, 25 de Xullo de 1998